Prinsjesdag 2025 laat oplopende kosten sociale zekerheid zien terwijl WIA-instroom blijft groeien

De sociale zekerheid wordt duurder en het stelsel staat onder toenemende druk. In 2026 gaat een kwart van alle overheidsuitgaven naar sociale zekerheid, en de verwachting is dat de kosten in 2033 oplopen tot 13,1 procent van het bruto binnenlands product. Tegelijkertijd neemt de WIA-instroom al jaren toe en bereikte die in 2023 een record van ruim 60.000 nieuwe instromers.

Het demissionaire kabinet kondigde op Prinsjesdag 2025 geen grote stelselwijzigingen aan. Dat neemt niet weg dat er concrete maatregelen op tafel liggen die voor werkgevers, HR-professionals en arbeidsdeskundigen direct relevant zijn: van de herinvoering van tijdelijke beoordelingsregels voor 60-plussers tot de structurele kwijtschelding van WIA-voorschotten en nieuwe re-integratieactiviteiten vanuit UWV.

De kosten voor sociale zekerheid groeien structureel. In 2026 neemt sociale zekerheid een kwart van alle overheidsuitgaven in beslag. Vooral de AOW-uitkeringen en de kinderopvangtoeslag drijven die toename. Op de langere termijn zet de stijging door: in 2033 bedragen de kosten voor sociale zekerheid en zorg naar verwachting 13,1 procent van het bbp.

De oorzaken zijn meervoudig. Meer ouderen doen een beroep op zorg en de AOW, meer mensen maken aanspraak op een arbeidsongeschiktheidsuitkering, en kinderopvang gaat op termijn bijna gratis worden. De vergrijzing van de beroepsbevolking speelt ook een directe rol bij de WIA-instroom: mensen van 60 jaar en ouder werken langer door als gevolg van de verhoogde AOW-leeftijd en doen daardoor ook langer een beroep op arbeidsongeschiktheidsuitkeringen.

Voor werkgevers zijn ook de premies een signaal. Op basis van de bekendmaking vanuit UWV was al een stijging van de Whk-premie bekend. Wanneer je kijkt naar de benodigde premie om de aankomende uitkeringslasten te financieren, moet deze in de toekomst verder stijgen.

De WIA-instroom neemt since 2015 jaarlijks toe. In 2023 stroomden ruim 60.000 mensen nieuw in, een record. UWV verwacht in 2024 een stijging tot 852.800 arbeidsongeschiktheidsuitkeringen in totaal. De groei zal naar verwachting aanhouden tot na 2040. De WIA-uitgaven stijgen naar verwachting met circa 4,2 miljard euro tussen 2025 en 2040.

Psychische aandoeningen zijn een belangrijke aanjager: eind 2019 was dit de hoofddiagnose bij 51 procent van alle arbeidsongeschikten. Langdurige COVID-19 speelt ook mee, met 3.665 instromers in de WIA in de eerste drie kwartalen van 2023 als gevolg hiervan. De FNV wijst daarnaast op de doorgeslagen flexibilisering van de arbeidsmarkt, waarbij flexwerkers twee keer vaker in de WIA terechtkomen dan werknemers met een vast contract.

UWV kampt ondertussen met een tekort aan verzekeringsartsen, wat leidt tot oplopende wachttijden voor sociaal-medische beoordelingen. In 2023 wachtten meer dan 17.000 mensen op een beoordeling. Dat heeft tot gevolg dat mensen soms al een uitkering ontvangen voordat ze door een arts zijn gezien.

Om de achterstanden bij beoordelingen te verminderen, zijn tijdelijke maatregelen ingevoerd, waaronder een vereenvoudigde WIA-claimbeoordeling voor 60-plussers. Deze maatregel liep eind 2024 af, maar is per september 2025 opnieuw ingevoerd voor een periode van twee jaar.

Met de herinvoering van deze maatregel wordt de rol van de arbeidsdeskundige, zowel intern als extern, verder vergroot. De arbeidsdeskundige beoordeelt de mogelijkheden van een werknemer om weer aan het werk te gaan, adviseert over aanpassingen, alternatieve werkzaamheden en omscholing, en helpt bij het vinden van passend werk.

Daarnaast kondigde het demissionaire kabinet voor Prinsjesdag 2025 de structurele kwijtschelding van WIA-voorschotten aan. Dit moet financiële rust bieden aan werknemers die een uitkering ontvangen.

UWV start medio 2025 met een intensieve re-integratieaanpak voor mensen met een Ziektewet-uitkering. De aanpak bestaat uit pilots gericht op het voorkomen van instroom vanuit de WW, het programma 'Succesvol naar Werk' en actieve jobhunting. Sociale partners zijn nauw betrokken bij de discussies over deze arbeidsmarkthervormingen en de houdbaarheid van het sociale zekerheidsstelsel.

Daarnaast start UWV een proef met private uitvoerders om achterstanden bij eerstejaars Ziektewetbeoordelingen sneller weg te werken en werkgevers meer duidelijkheid te geven.

De Wet verbetering poortwachter blijft het centrale kader voor re-integratie tijdens de eerste twee ziektejaren. Het proces omvat stappen zoals een probleemanalyse door de bedrijfsarts in week 6 en een plan van aanpak in week 8, met regelmatige evaluaties. Bij onvoldoende re-integratie-inspanningen kan UWV een loonsanctie opleggen aan de werkgever.

Vanaf 1 januari 2028 wordt het medisch advies van de bedrijfsarts over de belastbaarheid van de zieke werknemer leidend bij de toets door UWV op de re-integratie-inspanningen. Dat vermindert de rol van de verzekeringsarts op dit punt. Voor werkgevers en casemanagers betekent dit dat het advies van de bedrijfsarts in het dossier een zwaarder gewicht krijgt bij de beoordeling door UWV.

De werkloosheid blijft laag: 3,8 procent in 2025 en 4 procent in 2026. De spanning op de arbeidsmarkt neemt wel iets af. In 2022 waren er 142 vacatures per 100 werklozen; in 2025 daalde dit naar 101. Toch is er vaak sprake van een mismatch tussen de vaardigheden die in vacatures worden gevraagd en die van werkzoekenden.

Het minimumjeugdloon wordt per 1 januari 2027 verhoogd. Voor werknemers tussen de 16 en 20 jaar gaat het minimumloon stapsgewijs omhoog, zodat het dichter bij het reguliere minimumloon komt. Het kabinet ziet dit als een stap naar meer bestaanszekerheid voor jongeren.

Voor werkgevers die eigenrisicodrager zijn voor de Ziektewet en de WGA geldt dat zij zelf de uitkeringen betalen en verantwoordelijk zijn voor de re-integratie van zieke en voormalige werknemers. De WGA-verantwoordelijkheid kan tot tien jaar duren. Dat vereist specialistische kennis en een actieve regie op het verzuim- en re-integratiebeleid.

De combinatie van stijgende premies, groeiende WIA-instroom en langlopende re-integratieverplichtingen maakt verzuimbeheersing voor werkgevers een onderwerp dat structurele aandacht vraagt, niet alleen bij ziekmeldingen maar ook in de periode die daaraan voorafgaat.