Onderzoek adviseert ingrijpende verbouwing van het WIA-stelsel

Het WIA-stelsel functioneert niet meer naar behoren en doorgaan op de huidige weg is geen optie. Dat is de centrale conclusie van het Interdepartementale Beleidsonderzoek (IBO) 'Werk aan de WIA, naar een stelsel dat weer werkt', dat aan de Tweede Kamer is aangeboden.

Het onderzoek wijst op een sterk gestegen instroom: meer dan 60.000 mensen per jaar stromen nu de WIA in, tegenover 35.000 bij de invoering van de wet in 2006. Er zijn inmiddels 600.000 WIA-uitkeringen, wat neerkomt op één op de dertien werknemers. Zonder maatregelen verwacht het IBO bijna 200.000 wachtenden in 2030, met wachttijden die kunnen oplopen tot drie jaar.

Het IBO noemt een combinatie van factoren die de instroom opdrijft. Door vergrijzing en de hogere pensioenleeftijd werken mensen langer door, terwijl vroegpensioen minder beschikbaar is. Psychische aandoeningen zijn goed voor meer dan 40 procent van de instroom, waarbij jongeren en vrouwen oververtegenwoordigd zijn. Daar komt bij dat verzekeringsartsen schaars zijn en het tekort het probleem verder vergroot. Mensen boven de 60 worden bovendien minder streng beoordeeld, wat de instroom in die groep extra opstuwt.

Het IBO formuleert een minimaal basispakket aan maatregelen. Sociaal-medische beoordelingen zouden niet langer uitsluitend door verzekeringsartsen worden uitgevoerd; taken worden deels overgedragen aan andere professionals. Herbeoordelingen krijgen striktere voorwaarden, met als doel onnodige aanvragen te voorkomen. De kosten van onnodige herbeoordelingen worden daarbij bij werkgevers neergelegd.

Een van de meest ingrijpende aanbevelingen is het afschaffen van de IVA-uitkering voor nieuwe gevallen. De beoordeling ervan wordt als complex en tijdrovend beschouwd. Volledig arbeidsongeschikten zouden dan naar de WGA gaan. Daarnaast pleit het onderzoek voor sterker toezicht op preventie en re-integratie en betere ondersteuning van werkgevers.

Het inkorten van de loondoorbetalingsperiode van twee naar één jaar wordt door het IBO afgeraden. Dat zou leiden tot hogere instroom, langere wachtlijsten en hogere kosten. Het tweede jaar wordt in het rapport expliciet cruciaal genoemd voor re-integratie.

Voor wie de basispakketmaatregelen onvoldoende vindt, noemt het IBO ook aanvullende opties, zoals het koppelen van de uitkering aan het minimumloon en een sterkere focus op werkhervatting. Deze opties worden gepresenteerd als verdergaande keuzes, niet als basisvereisten.

Het IBO legt een stevige agenda neer voor beleidsmakers, maar ook voor de uitvoeringspraktijk. Arbeidsdeskundigen, bedrijfsartsen en casemanagers krijgen te maken met een stelsel dat op meerdere punten tegelijk kan veranderen: andere beoordelingsrollen, strengere herbeoordelingscriteria en mogelijk het verdwijnen van de IVA. Werkgevers die nu al worstelen met hun re-integratieverplichtingen, zien in dit rapport zowel een bevestiging van de urgentie als een voorbode van nieuwe verplichtingen.