Nieuwe handreiking helpt gevangenispersoneel om gezinnen van gedetineerden structureel te ondersteunen

De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) en het Lectoraat Verslavingskunde & Forensische Zorg van de Hanzehogeschool Groningen hebben samen de Handreiking Gezinsgericht werken in detentie ontwikkeld. Het document moet gevangenisprofessionals helpen om tijdens detentie actief te werken aan herstel, veiligheid en perspectief voor gezinnen. Hoewel er op verschillende locaties al veelbelovende initiatieven bestonden, ontbrak het tot nu toe aan een landelijke, samenhangende aanpak.

In 2018 startte DJI het project Gezinsbenaderingonder andere in PI Leeuwarden en PI Veenhuizen. Dit project richtte zich aanvankelijk op vaders in detentie en had als doel de schade voor kinderen te beperken, recidive te voorkomen en de intergenerationele overdracht van crimineel gedrag te doorbreken. Het is inmiddels een vast onderdeel van het aanbod binnen DJI.

Toch bleef er een probleem. De Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) merkte eerder op dat het beleid rond gezinsbenadering vrijblijvend was, wat leidde tot grote verschillen in aanbod tussen de verschillende PI's. De nieuwe handreiking is mede een antwoord op die constatering.

De handreiking beschrijft gezinsgericht werken als een samenhangende aanpak die verweven is in het dagelijkse werk binnen de gevangenis, niet als één losse activiteit. De aanpak richt zich op vier doelen: het verminderen van de negatieve impact van ouderlijke detentie op kinderen, het herstellen en versterken van de ouderschapsrol en gezinsbanden, het bevorderen van re-integratie en het terugdringen van recidive, en het doorbreken van patronen van intergenerationele overdracht van crimineel gedrag.

Om die doelen te bereiken, werkt de handreiking met vier pijlers:

• Faciliteiten, activiteiten en ondersteuning: kindvriendelijke bezoekruimtes, betekenisvol gezinscontact en passende ondersteuning voor ouders en hun gezinnen, in samenwerking met ketenpartners.
• Verankering in het detentie- en re-integratieproces: structurele aandacht voor ouderschap en gezin, met concrete doelen en acties binnen het re-integratiedomein sociaal netwerk.
• Bewustwording en deskundigheidsbevordering: investeren in kennis, vaardigheden en bewustwording van DJI-professionals om gezinsrelaties te versterken en veiligheidsrisico's tijdig te signaleren.
• Borging: duurzame verankering van gezinsgericht werken in beleid, werkprocessen en kwaliteitsstructuren op lokaal en landelijk niveau.

Vervolgens is de handreiking samen met mensen uit het werkveld verder doorontwikkeld. Het resultaat is een breed gedragen en praktisch toepasbaar document met een concreet stappenplan voor implementatie. Maatschappelijke organisaties zoals Exodus Nederland en Stichting Humanitas, die zich inzetten voor het contact tussen kind en ouder in detentie, speelden ook eerder een rol in de ontwikkeling van initiatieven waarop de handreiking voortbouwt.

Binnen de PI's bestaan al langer initiatieven zoals de kindcheck om te inventariseren of gedetineerden kinderen hebben, het Ouder-Kindbezoek in kindvriendelijke bezoekruimtes, en specifieke programma's zoals Mijn kind en ik voor vaders en Betere Start voor moeders. De handreiking is bedoeld om dergelijke initiatieven landelijk te verankeren en van een gemeenschappelijke basis te voorzien.

De handreiking erkent dat gezinsgericht werken voor kinderen kan betekenen: minder stress en onzekerheid, passend en veilig contact met hun ouder en betere ontwikkelkansen. Voor ouders in detentie gaat het om ondersteuning bij het invullen van de ouderschapsrol, versterking van gezinsrelaties en een betere voorbereiding op terugkeer in de samenleving. De handreiking voorziet daarmee in een behoefte die de Kinderombudsman al in 2017 benoemde: kinderen beter in beeld brengen en passende hulp bieden.

Met deze handreiking ligt er een stevige basis voor verdere ontwikkeling van een landelijke visie op gezinsgericht werken in detentie. Door structureel te investeren in gezinnen tijdens detentie worden negatieve gevolgen voor kinderen beperkt, re-integratie bevorderd en recidive teruggedrongen.

Voor arbeidsdeskundigen, casemanagers en re-integratiespecialisten die werken met mensen na detentie is de handreiking een signaal dat de aanpak van re-integratie eerder begint dan de poort van de gevangenis. Een gedetineerde ouder die tijdens zijn of haar straf actief aan gezinsrelaties heeft gewerkt, komt met een sterker sociaal netwerk vrij, wat een relevant gegeven is voor iedereen die betrokken is bij terugkeer naar werk en maatschappij.