Gemeenten leggen sinds corona structureel minder strafkortingen op in de bijstand

De tien grootste gemeenten van Nederland leggen structureel minder strafkortingen op aan mensen in de bijstand. Vóór de coronacrisis werden er jaarlijks ruim 6500 kortingen opgelegd; in 2024 waren dat er zo'n 3000. Dat blijkt uit cijfers die de NOS heeft opgevraagd bij de tien grootste gemeenten.

Een strafkorting houdt in dat een uitkering een of meer maanden wordt verlaagd wanneer de gemeente vindt dat iemand zich niet aan afspraken houdt. De maatregel is bedoeld om mensen in beweging te brengen richting werk, maar kan hen ook verder in financiële problemen brengen. In coronajaar 2020 halveerde het aantal kortingen, en die terughoudendheid is sindsdien niet meer verdwenen.

Vóór de pandemie, in 2019, kwamen de tien grootste gemeenten gezamenlijk nog uit op 6500 tot 6700 strafkortingen per jaar. In 2020 halveerde dat aantal tot circa 3000. In 2024 lag het aantal op hetzelfde niveau. De daling is daarmee geen tijdelijk effect van de uitzonderlijke corona-omstandigheden, maar een blijvende gedragsverandering bij gemeenten.

Tegelijk met de afname van kortingen is het aantal waarschuwingen verdubbeld. Die verschuiving wijst op een aanpak waarbij gemeenten eerder kiezen voor een signaal dan voor een directe financiële maatregel. Hoogleraar socialezekerheidsrecht Gijsbert Vonk verwelkomt de afname van sancties en stelt dat deze te gemakkelijk werden opgelegd, waardoor een automatisch maatregelencircus ontstond.

De terughoudendheid bij gemeenten past in een bredere heroriëntatie binnen het sociale zekerheidsstelsel. Factoren zoals de energiecrisis en het toeslagenschandaal hebben bijgedragen aan een groeiend begrip voor mensen met financiële problemen. Het Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting (Nibud) bevestigt deze omslag in denken, waarbij meer wordt uitgegaan van vertrouwen in plaats van wantrouwen jegens bijstandsgerechtigden.

De eerdere Fraudewet uit 2013, die strenge sancties introduceerde, werd in de praktijk al zelden volledig uitgevoerd. De Centrale Raad van Beroep heeft bovendien geoordeeld dat gemeenten niet verplicht zijn de zwaarste maatregel op te leggen bij het niet nakomen van re-integratieverplichtingen. Dat oordeel geeft gemeenten juridische ruimte om te kiezen voor lichtere, meer passende maatregelen.

De mildere praktijk krijgt ook een wettelijke basis. Het wetsvoorstel Wet handhaving sociale zekerheid is naar de Tweede Kamer gestuurd en beoogt meer maatwerk en rechtsgelijkheid te realiseren in de uitvoering van verschillende socialezekerheidswetten, waaronder de Participatiewetde Werkloosheidswet (WW)de Ziektewet (ZW) en de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA).

Het voorstel introduceert een wettelijk verplicht afwegingskader. Gemeenten en uitvoeringsinstanties moeten bij het opleggen van een sanctie de aard en ernst van de gedraging, de mate van verwijtbaarheid en de eigen rol van het bestuursorgaan meewegen. Automatische, vaste sancties maken daarmee plaats voor een benadering waarbij uitvoerbaarheid en rechtszekerheid centraal staan. Gemeenten krijgen ook meer ruimte om schulden na vijf jaar kwijt te schelden.

Na een daling tussen 2021 en 2023 stijgt het aantal bijstandsgerechtigden weer licht. Eind maart 2026 ontvingen 411.000 mensen een algemene bijstandsuitkering. De toename is vooral zichtbaar onder jongeren en mannen. De Participatiewet, die in 2015 de Wet werk en bijstand verving, koppelt bijstand en re-integratie direct aan elkaar. Bijstandsgerechtigden hebben recht op ondersteuning, maar ook een plicht om actief stappen te zetten richting werk.

In de praktijk blijkt de inschatting van de kans op re-integratie vaak lastig, met name bij groepen als alleenstaande moeders of mensen met psychische problemen. De discussie over een eerlijker en eenvoudiger armoedebeleid, met een betere verdeling van landelijke en gemeentelijke verantwoordelijkheden, blijft relevant om de complexiteit en rechtsongelijkheid van gemeentelijke inkomensregelingen te verminderen.

Voor casemanagers en gemeentelijke uitvoerders betekent de combinatie van gewijzigde praktijk en aankomende wetgeving dat het opleggen van een sanctie steeds meer een gemotiveerde afweging vraagt. Wie dat afwegingskader nu al hanteert, anticipeert op de wettelijke verplichting die eraan komt.